Jak wynika z badania „Co widać, słychać i czuć w polskiej szkole?”, aż 8 na 10 nauczycieli twierdzi, że hałas w szkołach powoduje u nich stres, zmęczenie i bóle głowy, 83% wiąże go ze zwiększoną pobudliwością i agresją uczniów, a ponad połowa musi podnosić głos, by być lepiej zrozumianymi. Problemem są także przegrzane i duszne sale, niewłaściwe oświetlenie oraz bariery architektoniczne. Jakie są najważniejsze wyzwania polskich budynków edukacyjnych?

Badanie zostało zrealizowane na próbie blisko dwóch tysięcy nauczycieli z całej Polski w ramach kampanii „Dzwonek na zmiany”. Jego wyniki dobitnie pokazują, że warunki panujące w budynkach szkolnych przekładają się na komfort nauki i nauczania.

– Nawet najlepiej przygotowany nauczyciel ma ograniczone możliwości prowadzenia zajęć w przegrzanej, źle wentylowanej lub hałaśliwej sali. Podobnie uczeń, który przez wiele godzin przebywa w warunkach powodujących zmęczenie i dyskomfort, może doświadczać trudności z utrzymaniem uwagi, przyswajaniem wiedzy i aktywnym uczestnictwem w lekcji – wyjaśnia Joanna Czynsz-Piechowiak, prezes Grupy Saint-Gobain w Polsce i Ukrainie, będącej inicjatorem kampanii.

Aż 8 na 10 nauczycieli odczuwa negatywne skutki hałasu
Jak wynika z badania, jednymi z głównych problemów budynków szkolnych, na które zwracają uwagę nauczyciele, są akustyka i wszechobecny w placówkach edukacyjnych hałas. Według ankietowanych najgłośniejszymi miejscami w szkole są hole i korytarze podczas przerw (86,5% wskazań), sale gimnastyczne (76,4%) oraz świetlice (75%). Z kolei najbardziej uciążliwym źródłem hałasu są sami uczniowie, na których wskazuje aż 84,3% badanych. Szkolne odgłosy są dodatkowo wzmacniane przez materiały, które standardowo wykorzystuje się przy wykańczaniu budynków szkolnych.  

– Wnętrza wykończone twardymi materiałami, takimi jak tynk, szkło czy wykładzina PCV, silnie wzmacniają dźwięki w nich wytwarzane. Pomieszczenia wyposażone w miękkie materiały mające działanie dźwiękochłonne wzmacniają dźwięki w dużo mniejszym stopniu, przez co są znacznie cichsze. Jest to szczególnie istotne w przypadku hałasu wytwarzanego przez uczniów, ponieważ w wyciszonych pomieszczeniach sami uczniowie mają tendencję do zachowywania się ciszej – wyjaśnia Mikołaj Jarosz, prezes Stowarzyszenia Komfort Ciszy. 

Hałas przenikający z sąsiednich pomieszczeń jest oceniany jako uciążliwy przez 23,7% nauczycieli. Jednym ze źródeł problemu może być niewystarczająca izolacyjność akustyczna przegród i drzwi oddzielających sale lekcyjne od korytarzy. Z kolei hałas środowiskowy, głównie komunikacyjny, jest określany jako uciążliwy przez 18,8% ankietowanych.

– Niska uciążliwość hałasu środowiskowego wynika z faktu, iż większość budynków szkolnych jest zlokalizowana pomiędzy zabudową mieszkaniową, w sporym oddaleniu od ruchliwych i hałaśliwych arterii. Hałas komunikacyjny nie jest więc tam problemem. Niestety, są też szkoły zlokalizowane tuż przy ruchliwych drogach (dotyczy to w szczególności przedwojennych gmachów) i tam problem hałasu drogowego może być uciążliwy – mówi Mirosław Karpicki-Antczak, projektant akustyki budowlanej.

Szkolny hałas ma wpływ nie tylko na nauczycieli. Aż 83,2% badanych pedagogów uważa, że pod jego wpływem uczniowie stają się bardziej pobudzeni i agresywni, 75,8% dostrzega u nich problemy z koncentracją, a 62,1% – zmęczenie i stres.

Przegrzane i duszne klasy utrudniają prowadzenie lekcji
Nie tylko hałas jest problemem w codziennym funkcjonowaniu polskich szkół. Aż 70,4% nauczycieli uważa, że wiosną i latem w klasach jest zbyt ciepło, aż 85,1% badanych przyznaje, że w zbyt ciepłej klasie ma problemy z koncentracją, a 65,8% uważa, że temperatura wpływa na efektywność nauki.
– Zapewnienie komfortu termicznego w szkole wymaga konsekwentnego i logicznego działania. Najważniejsza jest kolejność podejmowanych kroków. Bez względu na to, czy mówimy o budynku nowym, czy modernizowanym, należy zacząć od ograniczenia strat ciepła. A to osiągniemy poprzez właściwą, niepalną, posiadającą dobre parametry akustyczne izolację cieplną: dachu, ścian i podłogi na gruncie oraz zastosowanie takich okien, które ograniczą przegrzewanie latem, a zapewnią zyski ciepła w okresie zimowym – wyjaśnia Henryk Kwapisz, dyrektor ds. Relacji Instytucjonalnych Grupy Saint-Gobain w Polsce.

Zdecydowanie lepiej niż temperatura w sezonie wiosenno-letnim oceniana jest temperatura w salach lekcyjnych w sezonie grzewczym – 63,3% nauczycieli uznaje ją za optymalną. Większość z nich (72,1%) przyznaje też, że ma wtedy w mniejszym lub większym stopniu możliwość jej regulacji. Ankietowani sygnalizują jednak problemy związane z jakością powietrza - aż 76,3% musi wietrzyć sale w trakcie lekcji, a 64,2% twierdzi, że podczas zajęć w ich klasie szybko robi się duszno. Problemem jest brak wentylacji mechanicznej, bowiem w większości polskich szkół występuje tylko wentylacja grawitacyjna.

– Jako pewnik należy przyjąć, że powszechnie stosowana wentylacja grawitacyjna nie jest w stanie zapewnić odpowiedniej jakości powietrza podczas użytkowania klas szkolnych. Gdy okna są zamknięte, intensywność wentylacji grawitacyjnej, uzależniona od warunków pogodowych, jest zdecydowanie zbyt mała w stosunku do potrzeb. Otwarcie okien zwiększa intensywność, ale nie rozwiązuje problemów związanych z brakiem oczyszczania doprowadzanego powietrza z zanieczyszczeń pyłowych oraz przedostawaniem się hałasu z otoczenia budynku – wyjaśnia dr inż. Jerzy Sowa, specjalista w zakresie wentylacji i klimatyzacji, przewodniczący Zespołu Ekspertów ds. Jakości Powietrza w Placówkach Oświatowych powołanego przez Głównego Inspektora Sanitarnego.

Oświetlenie i dostępność architektoniczna nie zawsze sprzyjają pracy i nauce
Oświetlenie jest kolejnym elementem wpływającym na komfort pracy i nauki w szkole. Aż 80,2% nauczycieli deklaruje, że praca przy świetle dziennym jest bardziej komfortowa, a 79,9% dostrzega wpływ ilości światła naturalnego na swoje samopoczucie i poziom energii. Jednocześnie 35% badanych uważa, że w ich klasach jest zbyt mało światła dziennego, a 44,6% zwraca uwagę na jego nierównomierne rozłożenie w pomieszczeniu. Problemem bywa również nadmiar światła – 66,1% nauczycieli wskazuje na występowanie w klasach zjawiska olśnienia słońcem, które utrudnia prowadzenie zajęć, m.in. korzystanie z tablicy czy ekranu. W takich sytuacjach konieczne jest zasłanianie okien, co z kolei ogranicza dostęp do światła naturalnego i często wymusza korzystanie z oświetlenia sztucznego.

– Jednym z najczęstszych błędów projektowych, wpływającym na dostęp do światła dziennego w szkołach, jest stosowanie tego samego rozwiązania przeszkleń niezależnie od orientacji budynku względem stron świata. Trzeba pamiętać, że inne warunki występują na elewacji południowej i zachodniej, gdzie rośnie ryzyko przegrzewania i olśnienia, a inne na północnej, gdzie światło jest bardziej stabilne – tłumaczy Maciej Mańko, Członek Zarządu Związku Polskie Okna i Drzwi. – Dlatego parametry szkła, takie jak przepuszczalność światła czy współczynnik g (całkowita przepuszczalność energii słonecznej), powinny być dobierane indywidualnie do każdej elewacji. Źle dobrane przeszklenie może prowadzić do refleksów, nadmiernego nagrzewania sal i konieczności stałego zasłaniania okien – dodaje.

Wyzwaniem wielu szkół pozostaje także dostępność budynków dla osób z niepełnosprawnościami. Aż 96,6% nauczycieli biorących udział w badaniu deklaruje, że w ich placówkach są uczniowie w spektrum autyzmu i z ADHD, a ponad połowa wskazuje na osoby słabowidzące, słabosłyszące i poruszające się na wózkach inwalidzkich. Tymczasem – według ankiety – toalety dostosowane do potrzeb osób niepełnosprawnych posiada zaledwie 38,8% placówek, a tylko 28,7% nauczycieli potwierdza, że osoby poruszające się na wózkach inwalidzkich mogą dotrzeć do wszystkich pomieszczeń w ich budynku.

– Nowoczesna szkoła powinna być projektowana zgodnie z zasadami projektowania uniwersalnego. Standardem powinny stać się dostępne ciągi komunikacyjne, intuicyjne oznakowanie, dobra akustyka, możliwość regulacji oświetlenia, przestrzenie umożliwiające wyciszenie oraz wyposażenie wspierające różne sposoby uczenia się i komunikacji – przekonuje Maciej Augustyniak, prezes Fundacji Polska Bez Barier.

Modernizacja szkół z myślą o uczniach i nauczycielach
Większość polskich szkół powstała kilkadziesiąt lat temu, jednak wiele współczesnych rozwiązań można z powodzeniem wdrażać również podczas modernizacji istniejących budynków.
– Gdybym miała wskazać trzy najważniejsze zasady, którymi powinny kierować się wszystkie przyszłe modernizacje polskich szkół, byłyby to: po pierwsze – projektowanie z perspektywy użytkownika, uwzględniające codzienne doświadczenia uczniów i nauczycieli; po drugie – tworzenie zdrowego środowiska nauki poprzez zapewnienie światła, świeżego powietrza, dobrej akustyki i kontaktu z naturą; po trzecie – elastyczność przestrzeni, pozwalająca dostosowywać szkołę do zmieniających się metod nauczania i potrzeb kolejnych pokoleń – wymienia Agnieszka Kalinowska–Sołtys, architekt, Chief Operating Officer w UN Global Compact Network Poland,  prezes SARP w latach 2022–2024. – To właśnie takie podejście sprawia, że szkoła staje się nie tylko miejscem zdobywania wiedzy, ale także ważnym centrum życia społecznego i przestrzenią, która wspiera rozwój człowieka na każdym etapie edukacji – dodaje.

Pełna treść raportu dostępna jest na stronie www.dzwoneknazmiany.pl

Inicjatorem kampanii informacyjno-społecznej „Dzwonek na zmiany” jest Grupa Saint-Gobain w Polsce. W ramach projektu planowany jest szereg działań, które mają popularyzować wiedzę oraz promować dobre praktyki związane z tworzeniem nowoczesnych, zdrowych i przyjaznych szkół. Oprócz wydania raportu z badania „Co widać, słychać i czuć w polskiej szkole” w 2026 roku ukaże się także kompendium eksperckie prezentujące najbardziej uciążliwe wady budynków polskich szkół i kierunki ich modernizacji. Partnerami kampanii są Fundacja Polska Bez Barier oraz Stowarzyszenie Komfort Ciszy.